Avsarlarin Dagilisi ve Dagilisini etkileyen olaylar
Doç. Dr. Enver Aydin KOLUKISA
Avsarlar, bir Türk boyudur.Türklerin ulastigi her sahada; Orta Asya, Iran, Afganistan, Suriye, Libya (Trablus) ve Anadolu'da izlerine rastlamak mümkündür.
Türkiye'de bir çok yerlerde Avsarlar yasamaktadir.
Türk tarihi boyunca Türk Devletleri'nin (Safevi, Akkoyunlu, Memlük, Karaman) kurulmasi ve Anadolu'nun Türklesmesinde ve gelismesinde önemli rolleri olmustur.
Tarihleri boyunca, çesitli siyasi çalkantilar içerisinde yer almasina ragmen, adini ve geleneklerini yasatarak günümüze ulastiran Türk boylarinin basinda gelir.
Anadolu'nun her kösesinde 40 tan fazla Avsar adini tasiyan köy bulunmaktadir.Bu nedenle, Avsarlari tanimak, bir bakima Anadolu Türklügünü tanimakla es anlamli sayilmalidir.
Avsar Ismi ve Ilk Yurtlari
Avsar, Oguzlarin 24 boyundan birine verilen isimdir. Bozoklarin Yildiz Han Ogullari koluna baglidir. Boyun adi Anadolu'da daha çok Avsar, Iran'da ise Afsar olarak telaffuz edilmektedir. Kasgarli Mahmut'un Divanü Lügat-it Türk isimli eserinde 22 Oguz boyu listesinde "Afsar" olarak geçmektedir. Bugün Iran'da bu boya mensup oymak ve köylüler de boylarinin adini ayni sekilde, yani "Afsar" olarak söylemektedirler.
Afsar adinin ne anlama geldigi kesin olarak bilinmemekle beraber, F. Sümer XIV. Yüzyil basinda yasamis olan Residüddin'e ait esere dayanarak "Çevik, ava merakli" anlamina geldigini yazmaktadir!
Oguzlarin, Islamiyet'ten önceki tarihlerine dair rivayetlerde Avsar ile ilgili herhangi bir bilgi yoktur. Ancak; Islâmiyet'ten önceki devirde hükümdar çikarmis bes boydan biri oldugu bilinir. Diger boylar; Kayi, Eymür, Yazir ve Begdili boylaridir.
Büyük göçlerden önce, Avsarlarin Orta Asyanin neresinde yasadiklari konusunda farkli bilgiler vardir.
Kasgarli Mahmuta göre; Sir-i Derya bölgesi ile onun kuzeyinde yasayan oguz boylarinin bir kismi, topraga baglanarak sehir ve köyler kurdular. "Yatuk" adi verilen bu çiftçi ve tüccar Oguzlardan bir kismi Avsarlardi. X.yy Cografyacilardan El. Makdisi'nin Türk sinirinin Afsar adli bir köyden bahsetmeside buna delildir. F. Sümer'de yukaridaki bilgileri teyit etmektedir.ona göre; Avsalarin da içerisinde bulundugu kalabalik Oguz gruplari, Seyhun irmagi boylarinda ve hattâ Mangislak ve Balkan bölgelerinde (Türkmenistan'in batisinda) yasamaktaydi.
Avsarlarin, Büyük Selçuklu Devleti'nin kurulmasindan önce, öbür Oguz boylari ile birlikte Kipçak Çölü'nde (Dest-i Kipçak'ta) yasadiklarini belirten kaynaklarda vardir. Daha çok Arap ve Iran kaynaklarinda geçen Kipçak Çölü (Dest-i Kipçak);Güneyde Balkas Gölü, Doguda Irtis Irmagi, Batida ise Dinyeper Irmagina kadar uzanan, büyük ölçüde bugünkü kazak bozkirlarini içerisine alan genis sahaya denmektedir.
Selçuklu Hanedaninin büyük siyasi basarilari, daha sonralari Karahitaylar'in Türkistan'a hakimiyet kurmalari, Oguz boylarinin ana yurtlarindan kopup Orta dogu ülkelerine, özellikle Iran ve Anadolu'ya dogru göç etmelerine sebep olmustur.
Iran'da Avsarlar
Hiç süphe yok ki, Avsarlarin diger bir yurduda Iran'dir. Mogollarin baskisi sonucu ana yurtlarini terk eden Avsarlarin büyük bir bölümü, bugünkü güney Azerbaycan'daki Huzistan bölgesine yerlesmistir(1135/1136). Daha sonralari burada bir beylik kurmuslardir(1155).
Afsarlarin, tarih sahnesinde en etkili oldugu dönem Safevi Devleti zamanina rastlar. Itimat telkin eden bir kuvvet olarak Sah Ismail tarafindan Iran sinirini korumak maksadiyla, kismen Horasan eyaletine yerlestirilmislerdir. Bunlardan Kirklu adli Avsar boyuna mensup Imamkulioglu Nadir Sah gösterdigi siyasi çeviklik ve kabiliyet üzerine 1735/6 tarihinde, Safevi hanedanligina son vererek, kendisini Iran hükümdari ilân etmistir. Bir aralik Hindistan'i da fethederek, dogunun adeta büyük imparatoru mertebesine erismistir.Basit bir aile çocugu olmasina ragmen, mütesebbis bir yaratilisa sahipti. Zamanin bir nevi inkilapçisi olmustu.Degerleri hiç bir zaman unutulmayacak olan, baslica hizmetleri arasinda, mezhep ihtilaflarini kaldirmak, Türkiye ile dostluk ve kardeslik bagini kurmak vardir.Ölümü üzerine Iran tahti Kaçar Türkleri sülalesine geçmistir.
Nadir Sah döneminde Iran Imparatorlugu'nun bu kadar genislemesi, Avsarlarin da çesitli bölgelere savrulmasina sebep olmustur. Afganistan'da yasayan Avsarlarin, Kâbil seferi sirasinda Nadir Sah'in ordusunu korumak amaciyla geride birakilan Afsar askerlerinin torunlari olduklari bilinmektedir.
Iran'da da Avsarlarin yayildiklari alan çok genistir. Adaciklar halinde serpildikleri bölgeler, ana çizgileriyle su sekilde belirlenebilir: Urmiye Gölünün kuzey bati kiyilari; Hamse eyaletinin güney kismi, Hemadan ve Kirmansah eyaletinin sinir bölgeleri, Bocnurd'la Kusan'in güney çevresindeki Sebzevar ile Nisabur arasi, Cumey'in kuzeyi ve Kirman'in güneyi yogun olarak yasadiklari yerler olarak gösterilebilir.
Birbirinden uzak bölgelerde adaciklar halinde topluluk kurarak yasayan Iran Avsarlari, Türklüklerini korumalarina ragmen, siyasi bir nüfuz olusturabilecek durumda degillerdir. Hayat tarzlarini göçebe olarak sürdürdükleri için, daha ziyade daglik alanlarda yasamayi tercih etmislerdir.
Anadolu'da Avsarlar
Avsarlarin, sadece "Avsar" adini tasiyan 40'tan fazla köy isimlerine bakildiginda, Anadolu'nun her tarafina dagilmis olduklarini anlamak mümkündür. Günümüzde Anadolu'da bu kadar dagilmis ve sayica bu kadar çok, özelligini kaybetmeyen baska bir boya rastlanmaz.
XV. ve XVI. yy. Osmanli tahrir defterinde Avsarlara ait bir çok yer adi geçmektedir. Bu yer adlari, Avsarlarin sayi bakimindan Kayilar'dan sonra ikinci sirada yer aldigini göstermektedir. Bu da Avsarlarin Anadolu'nun bir Türk yurdu haline gelmesinde, Kayi ve Kinik boylari gibi birinci derecede rol üstlendiklerini kesin bir sekilde kanitlamaktadir.
Anadoludaki Avsarlarin hangi tarihlerde ve neden yerlestiklerini anlayabilmek için, oldukça karisik siyasi olaylara, zor geçen hayat tarzlarina ve çok önem verdikleri kültürlerine bakmak gerekir.
Malazgirt Savasi'ni (1071) takiben Anadolu'ya göç eden Türkmenler arasinda, çok sayida Avsarlar da vardir. Bunlarin çogu Anadolu'nun uç bölgelerine yerlestirilmislerdir.Bu dönemde oldukça güçlü olan Anadolu Selçuklu Devleti, kendisinden olmayan Türk boylarini parçalayarak uç bölgelerine dagitma politikasini izlediginden, Avsarlar da küçük topluluklar halinde degisik yörelere dagitilmislar ve genellikle siyasi bir rol oynayamamislardir. Buna ragmen Konya ve Içel yörelerinde yasayan Avsarlar ayni soydan gelen Karamanlilar'in devlet kurmalarina yardimci olmuslardir. Günümüzde kuzeyde Kastamonu ve Bolu'dan baslayip, Mugla, Isparta ve Antalya'ya kadar uzanan bölgelerde yasayan Avsarlar, uç Avsarlarinin torunlaridir.
Avsar adini günümüze kadar sürdüren ve Osmanli, özellikle de Iran tarihinde etkin rol oynayan Afsarlar Mogol istilasi (13.yüzyil) sonucuna kuzey Suriye'ye ve Güney Dogu Anadolu Bölgesi'ne Türkmenler ile birlikte göç eden Avsarlardir. Avsarlarin yogun olarak yerlestigi yerler; Halep, Antep ve Antakya yöreleridir. Türkiye'de ve Iran'da Avsar oymalklarinin hemen hemen hepsi, orta ve bati Anadolu'daki bazi küçük oymaklar hariç bu koldan ayrilmistir.
XVI. ve XVIII. Yüzyillarda özellikle Halep çevresindeki Avsarlarin büyük bir bölümü Iran'a göç etmistir. Akkoyunlu ve Safevi Devletlerini Türk göçebe tesekküllerine bagli olarak gelistikleri bilinmektedir. Hatta, Avsarlar zamanla bu devletleri yönetir duruma yükselmislerdir.
Avsarlarin Iran'a göç etmelerindeki asil sebebi kültürlerinde aramak gerekir. Özellikle Iran'daki devlet yöneticilerinin ve halkin Türkçe konusmalari bunlarin basinda gelir. Avsarlar, bu devleti yabancilamamis, tam aksine kendi devletleri olarak bilmislerdir.
Avsarlar 1865 de Firka-i islahiyye kuvvetleri gelinceye kadar, güçlü bir boy olarak varliklarini sürdürdüler.
Baslica Avsar kollari su sekilde dagilmistir.
Dulkadirli Avsarlari, Kuzey Suriye Avsarlarinin bir kolu olup, Maras, Kars ve Bozok yörelerinde yasamislardir.
Yeni il Avsarlari, Yeni il adi verilen Türkmen toplulugu içerisinde yer alan Avsarlardir. Bunlar Sivas ve Gürün arasinda yasamislardir.Bunlardan Bidil Avsari yeni il'in çözülmesi üzerine batiya göç etmis ve Ankara'nin Balâ ilçesi içerisinde yurt edinmistir.
Sis (Kozan) Avsarlari, Suriyede Anakoldan ayrilarak gelen Avsarlardir. Memlüklerin Adana'ya seferi sirasinda (1375) gelip yerlesmislerdir. Çiftçilikle ugrasmislardir.
Recep Ogullari, XVI. Yüzyiln ikinci yarisindan itibaren Zamanti Irmagi boylarina yaylaya çiktiklari bilinmektedir. O zamanlar kislak olarak da Halep'i seçmislerdir. Ancak; XVIII. Yüzyildan itibaren kislak olarak Çukurova'ya, Ceyhan Irmagi kiyilarina gitmeye baslamislardir. Recep Ogullari, 1687 yilinda Avusturya'ya yapilan sefere çagrilmis ve 1690 yilnda bu sefere katilmislardir.
Osmanli devleti, iç düzeni saglamak amaciyla, birkaç defa (1691, 1703 ve 1856 yillainda) Rakka'ya sürerek yerlesik düzene zorlamis, Ancak; bu istege uymamislardir.
Nihayet; Osmanli Devleti 1865 yilinda, Firka-i Islahiyye adinda bir kuvveti Çukurova'ya Avsarlarin üzerine gönderdi. Avsarlar bu durum karsisinda yaylalara yerlesmek istediklerini bilidirdiler. Anvcak; Uzunyayla'ya geldiklerinde buralara Çerkezlerin yerlestirilmis oldugunu gördüler.Çaresiz olarak; Kayseri'nin verimsiz köseleri olarak bilinen Sariz, Pinarbasi ve Tomarza ilçerine yerlesmek zorunda kaldilar. Bugün söz konusu edilen ilçelerde 90 a yakin Avsar köyü bulunmaktadir. Geleneklerini unutmamislardir.Ancak; fakir bir hayat sürdürmektedirler.
Kars yöresinde Sii Avsarlara rastlamak mümkündür. Bunlar; Iran'da ki Urmiye yöresinden gelmis olmalidir.
Günümüzde Avsarlar Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nde kendi kimligini bulmus, ve devletiyle barisik olarak yasamaktadir.
Anadoluda Avsar Köyleri
1- Afsar Afyon Dinar
2- Avsar" Amasya Merkez ilçe
3- Afsar Ankara Bala
4- Avsarlar Ankara Çamlidere
5- Avsar Ankara Güdül
6- Avsar Ankara Kalecik
7- Avsar Ankara Polatli
8- Avsar Antalya Elmali
9- Avsar Aydin Söke
10- Afsar Bolu Merkez ilçe
11- Afsartarakçi Bolu Gerede
12- Afsar Bolu Mengen
13- Afsar Bursa Yenisehir
14- Afsar Çankiri Çerkes
15- Avsar Çorum Kargi
16- Avsarözü Erzincan Refahiye
17- Afsar Isparta Gelendost
18- Afsar Kastamonu Senpazar
19- Afsargüney Kastamonu Küre
20- Afsarimam Kastamonu Küre
21- Afsarpotuklu Kayseri Pinarbasi
22- Avsarsögütlü Kayseri Pinarbasi
23- Afsar Konya Çumra
24- Afsar Konya Taskent
25- Afsar Kütahya Çavdarhisar
26- Afsar Manisa Salihli
27- Avsar Manisa Soma
28- Afsar K.Maras Merkez ilçe
29- Avsarli K.Maras Pazarcik
30- Avsar Mugla Milas
31- Avsar Sivas Akincilar
32- Avsara Sivas Divrigi
33- Avsar Sivas Imranli
34- Avsarören Sivas Kangal
35- Avsar Sivas Zara
36- Avsar Tekirdag Merkezilçe
37- Avsaragzi Tokat Merkezilçe
38- Avsaralani Yozgat Çayiralanilçesi
39- Afsar Zonguldak Eflahiye
40- Afsar Aksaray Agaçören
Avsar'lar hakkında daha detalı bilgi icin : www.avsarlar.org sitesini ziyaret edebilirsiniz
Kaynaklar
Gündüz, T; 1997, Anadolu'da Türkmen Asiretleri, Bilge Yayinlari /Ankara
Mahmut, K; 1985, Divanü Lügat-it Türk, cilt 1.Çeviren Besim Atalay /Ankara
Sümer, F; 1980, Oguzlar (Türkmenler), Tarihleri, Boy Teskilati, Destanlari / Ankara
-------------1987, Ana Britanica, cilt 3, Ana Yayincilik, A.S /Istanbul
-------------1946, Inönü Ansiklopedisi, M.E.Basimevi /Istanbul
-------------1991,Islam Ansiklopedisi, cilt 4,Türkiye Diyanet Vakfi Vakif Yayinlari Istanbul
--------------1976, Türk Dünyasi El Kitabi, Kürk Kültürünü Arastirma Enstitüsü /Ankara
